Formatief evalueren: een exit ticket als toetsvorm

Door Jaap Brunnekreef, adviseur leren & toetsen én trainer bij Teelen

In mijn trainingen krijg ik vaak de vraag hoe je de formatieve functie van toetsen kunt toepassen in de dagelijkse lespraktijk. Juist deze belangrijke functie van toetsen – de onderwijsleerfunctie – blijkt in de praktijk niet altijd eenvoudig vorm te geven.

Regelmatig hoor ik voorbeelden van docenten uit het voortgezet onderwijs die een volledige toets afnemen die voor 0% meetelt en deze vervolgens klassikaal nabespreken. Hoewel dit goed bedoeld is, levert het vaak minder leereffect op dan gehoopt. Leerlingen zetten zich niet altijd maximaal in voor een toets zonder consequenties en ook de nabespreking komt maar moeizaam op gang. De opbrengst voor zowel docent als leerling blijft daardoor beperkt.

In deze blog zoom ik in op het exit ticket: een korte toetsvraag of opdracht aan het einde van de les.  

Wat is een exit ticket?

Een exit ticket is een korte opdracht die leerlingen aan het einde van een les maken en inleveren voordat zij het lokaal verlaten. Het kan gaan om één enkele toetsvraag, een korte opdracht of een reflectie op het leerdoel. De kernvraag achter het exit ticket is: 

Beheerst de leerling de leerdoelen die in deze les centraal stonden? 

Waar docenten tijdens een les vaak afgaan op reacties van enkele actieve leerlingen, geeft een exit ticket informatie over de hele klas. Hierdoor ontstaat een veel betrouwbaarder beeld van het leerproces. Het exit ticket is daarmee een eenvoudige, maar krachtige formatieve toetsvorm, waarmee je snel inzicht krijgt in het leerproces van je leerlingen en die informatie geeft om je onderwijs gericht bij te sturen. 

Een convergente of divergente benadering?

Er zijn twee manieren waarop je het exit ticket kunt inzetten. Om te achterhalen of de leerling een bepaald leerdoel heeft beheerst (de convergente benadering). Daartegenover staat de divergente benadering, waarbij het gaat om het vaststellen wat de leerling beheerst [1]. Een exit ticket met een divergente benadering is uiteraard anders. Een dergelijk exit ticket zou zich meer richten op vragen als: Wat neem je mee uit deze les? Wat zou je nog meer willen weten over het onderwerp? In deze blog richt ik me op de convergente benadering, waarbij de docent wil achterhalen of leerlingen het leerdoel beheersen.  

Verandering van mindset

Het gebruik van een exit ticket kan een belangrijke verandering in mindset bij leerlingen teweegbrengen. Door het invullen van een exit ticket worden leerlingen immers gestimuleerd om stil te staan bij hun eigen leerproces en zichzelf als het ware te evalueren. Het verkrijgen van inzicht in de mate waarin leerdoelen zijn behaald, vormt een belangrijke eerste stap binnen zelfregulatie: de evaluatie- en reflectiefase [2]. 

Met een exit ticket ondersteun je leerlingen actief in deze fase. Wanneer de leerdoelen helder zijn en leerlingen hun eigen voortgang hebben geëvalueerd, kunnen zij gerichter bepalen welke vervolgstappen nodig zijn. Huiswerk maken zal voor de ene leerling wel nodig zijn en voor de andere niet. Door bewust aandacht te besteden aan deze reflectiefase en vervolgens, waar mogelijk, het gesprek aan te gaan over verbeteracties, stimuleer je zelfregulerend leren. Zo wordt het gebruik van een exit ticket niet alleen een afsluiting van de les, maar ook een aanjager van zelfregulatie.  

Hoe ziet een ideaal exit ticket eruit?

Een effectief exit ticket sluit uiteraard direct aan bij het leerdoel(en) van de les. Het uitgangspunt is dat de docent de antwoorden snel kan beoordelen. Daarom moet een exit ticket weinig tijd kosten om in te vullen – bij voorkeur niet meer dan één à twee minuten – en tegelijkertijd waardevolle informatie opleveren. De antwoorden moeten concreet, relevant en eenvoudig te analyseren zijn. Hieronder staan een aantal voorbeelden.  

Beloning 

Om formatief evalueren nog krachtiger in te zetten, kan het helpen om leerlingen een vorm van beloning te geven. Veranderkundige Annemarie Mars beschrijft in haar boek ‘Hoe krijg je ze mee?’ vijf krachten om een verandering te laten slagen [3]. Mensen zijn geneigd nieuw gedrag te vertonen wanneer een verandering wordt gepresenteerd als een uitdaging én wanneer gewenst gedrag wordt beloond. 

Ook binnen het onderwijs kun je deze principes prima toepassen. Wanneer leerlingen met een exit ticket laten zien dat zij het leerdoel beheersen, kan daar een passende beloning tegenover staan. Denk bijvoorbeeld aan ‘geen huiswerk’, want waarom zou je het leerdoel thuis nogmaals oefenen als je het al beheerst? Op die manier wordt huiswerk niet alleen een middel om te oefenen, maar ook een bewuste keuze op basis van wat een leerling nog kan leren. 

Deze vorm van belonen sluit bovendien goed aan bij de gedachte achter formatief evalueren: leerlingen krijgen inzicht in hun eigen ontwikkeling en worden gestimuleerd om verantwoordelijkheid te nemen voor hun leerproces. Daardoor wordt de beloning niet alleen een extra motivatie, maar ook een logisch gevolg van zichtbaar gemaakte groei. 

In een ideale situatie zou een leerling misschien beloond worden met extra vrije tijd (hij mag eerder de les verlaten) of meer autonomie. In de praktijk zijn dergelijke vormen van beloning niet altijd mogelijk binnen de schoolregels. Daarom kiezen veel docenten voor eenvoudige alternatieven, zoals een sticker, een stempel, een compliment of een kleine traktatie. Deze vormen van beloning zijn ook prima. Ze versterken het gevoel dat de geleverde inspanning ook daadwerkelijk iets oplevert.  

Tegelijkertijd is het belangrijk dat de beloning ondersteunend blijft aan het leerproces. Het uiteindelijke doel is dat leerlingen ervaren dat het behalen van leerdoelen en het krijgen van inzicht in hun eigen ontwikkeling op zichzelf al waardevol zijn. De beloning kan daarbij een extra stimulans vormen, maar dient nooit het hoofddoel te worden. 

Digitaal of op papier? 

Exit tickets kunnen zowel digitaal als op papier worden afgenomen. In deze blog heb ik me gericht op een papieren versie van een exit ticket. Digitale mogelijkheden zijn bijvoorbeeld: Microsoft Forms, Google Forms, Socrative, Mentimeter, Kahoot of via LessonUp. Het voordeel van digitale tools is dat antwoorden direct worden verzameld en vaak automatisch worden geanalyseerd. Tegelijkertijd hoeft een exit ticket niet ingewikkeld te zijn. Een post-it, een indexkaartje of een antwoord op een klein briefje werkt vaak net zo goed. De kwaliteit van de vraag is belangrijker dan de technologie. 

Tot slot 

Een exit ticket is slechts een klein onderdeel van de les. Het kost vaak niet meer dan twee minuten. Toch kan het een grote invloed hebben op de kwaliteit van je onderwijs. Door regelmatig op een formatieve manier te onderzoeken of leerlingen de leerdoelen beheersen, ontstaat een rijker beeld van hun ontwikkeling en kun je als docent sneller en gerichter bijsturen. 

Juist daarom verdient het exit ticket een vaste plek in de gereedschapskist van iedere docent: niet als extra administratieve last, maar als een eenvoudige en effectieve manier om het leren van de leerling zichtbaar te maken.